از آیات خدایی تا روایات انسانی

دکتور زمان ستانیزی 

استاد الهیات و عرفان در پوهنتون تحصیلات عالی پسِفیکا در کلیفورنیا


انسان سراسر اسیر و درگیر روایت است. در روایت به دنیا میاید، در روایت بزرگ میشود، با روایت عادت میکند، عبادت میکند، و از تار و پود روایات در ذهن خود تصویر خدای را میتند که تمام عمر در دفاع برحق بودن آن میمیرد و میمیراند،  و از تسلسل تلقینات این مرگ و میر برای نسلهای بعدی حماسه ها میسراید و با روایات غمنامهٔ «تمدن» بشریت در خاک میخسبد.

نطفهٔ یک انسان در رحم مادر از حواس خود آگاهی پیدا کرده، آنها را آزمایش میکند: در نوازش مادر محبت را حس میکند، در تابش نور گرمی را، در ناراحتی لگد زدن را... و زنده بودن را تجربه میکند. کودک با قوهٔ عقلانی آراسته به دنیا می آید. گریستن او نشانهٔ درک درد غریزهٔ امرار حیات است و خندیدنش نشانهٔ درک احساس متقابل در تقلید. نوزاد در هوشمندی میفهمد، درخرد ورزی میشناسد و با عطش فراوان به صوب تکامل بیشتر میرود. او آوازها و صداهای موجودات زندهٔ ماحول خود را میشنود، ولی هدف و معنای آنها برایش مفهوم نیست. در مرحلهٔ بی زبانی یا prelingual/non-lingual thought process جویا و پویای مقصود است تا صداها را حسب حدس و خیال با معناها گره بزند، تا باشد به عالم معنی راه پیدا کند. 

کودک پدیده های اطراف خود را مشاهده میکند. یک قوهٔ ذاتی اندرونی او را وامیدارد تا هستی خود و عالم هستی را یعنی خود و خالق محیط و ماحول خود را بشناسد. با آنکه شناخت هر شی متکی به ذات طفل است و تنها نزد خودش مفهوم دارد، کودک آهسته آهسته با فهم و ادراک محدود در تعقل از راه زبان به دنیای دیگران قدم میگذارد.

وسعت نظر طفل با وسعت جهان مشاهدهٔ او محدود است چون از وسعت جهان بی پایان هنوز آگاهی درست ندارد. ولی هرقدر حیطهٔ محیط ماحول او پهناور میشود، احساس میکند که باید بیشتر و بهتر درک کند. اگر تجربهٔ خودش برای درک آن کافی نباشد، باید از تجربه دیگران بیاموزد. در همین نقطهٔ حساس زمانی پدیده های اطرف از دیدهٔ و دیدگاه او معنی پیدا نکند، پیوسته میپرسد تا بداند که کی است، با کی است، از کجا آمده و به کجا میرود. او در زیر باران چنین «چرا ها» و «چه گونه ها» به آیات و نشانه های طبیعت رو میاورد.

وقتی بزرگسالان از جواب دادن سؤالات عمیق فلسفی طفل عاجز میمانند و قدرت عقلانی او را به اشتباه ناچیز میپندارند،  به جای جوابهای مطابق سطح عقلانی او، روایات افسانوی تجارب ناقص خود را به او تزریق میکنند و آنرا «تربیه و پرورش» میخوانند. این اولین اشتباه است در رکود رشد ذهنی طفل است که «واقعیتهای کاذب» در ذهنش به «صحت بودن» تظاهر میکند و با تکرار آن طفل با روایاتی عادت میگیرد که آن را به فهم سالم بزرگسالان مرتبط دانسته معتبر میداند، چون او بزرگسالان را هوشیارتر از آن فکر میکند که هستند.

علاوه بر وضع تعزیرات آموزشی و نادیده گرفتن تفحص و تجسس  فلسفی، بزرگسالان به نام «رعایت ادب» اطفال را از انسانیترین اعمال طبیعی چون خندیدن، بزله گویی، طنز، شوخی و مزاق، ... منع میکنند که عمدتاً از گرایشهای مردسالاری، دینسالاری، نژادسالاری و «بزرگسال سالاری» متأثر اند. مردان بزرگسال حتی در حضور خود به اطفال و زنان حق گپ زدن و سخن گفتن را نمیدهند. وضع برخی از این تعزیرات مردسالارانه بر زنها حتی تا بعد از بلوغ هم ادامه پیدا میکند. بی دلیل نیست که بلاغت و تبلیغ از نگاه لغوی به بلوغ سن مرتبط دانسته میشود و در ساحه عمل در انحصار مردها نگهداشته میشود. حضرت پال در انجیل «مقدس» میگوید زن نباید بیاموزد و باید همیشه ساکت بماند. 

طفل در آشنایی با مشترکاتِ پذیرفته شده، ناخواسته شامل یک مراوده و قرارداد اجتماعی میشود، زیر تربیه گرفته میشود و در «باتربیه گی» مثل دیگران در راوایات غبی میماند و نقش ایفا میکند. عقلش پیوسته او را وامیدارد تا هر پیدیده را ندانسته نپذیرد، ولی فشار «همرنگی با جماعت» جلو رشد عقلانی او را میگیرد و او خود را با مطلوب مقبول جامعه همجهت میسازد. 

به این ترتیب خلاقیت در طفل سرکوب میشود و او با عادت عادت میکند. ارزشهای کهنهٔ جامعهٔ را بدون سؤال و ایراد یا انتقاد میپذیرد. والدین میکوشند آرمانهای خود را در طفل به ثمر برسانند و از طفل چیزی بسازند که خود نتوانسته اند باشند. طفل برای میراث رسوم اجدادی ظرف میشود و از تفکر آزاد باز میماند تا با پذیرفته های جامعه طرف آمده بتواند. به این ترتیب نه تنها دنیای آیت و عقلانیت او تابع روایت میشود، بلکه او خود بخش روایتی میشود که آیت را در پای آن قربانی کرده است.

اینکه در نهایت طفل از روایت به آیت رومیاورد یا نه، مربوط به استواری قامت، استقامت و مقاومت او است. اگر در تائید سنن، رسوم و باورهای جمعی تمایل او بیشتر به روایات باشد، او به آسانی از جغرافیهٔ خاص رنگ میگیرد مثلاً متولد سویس با ارزشهای مسیحی بار می آید، زادهٔ هندوستان، هندوگرا میشود و پرورش یافتهٔ افغانستان، فرهنگی «مسلمانی» را می آموزد. در حالات استثنی روایتگران برای حقیقت یابی به  آیات عقلانی رو میاورند، ولی در اکثر موارد خلاقیت شان اسیر تقلید میماند.

فرصت مناسبتر از تربیهٔ با بزرگسالان، تعلیم در آغوش طبیعت است که برای تعداد محدودی از انسانها در موارد استثنایی میسر میشود و نتایج خارق العادهٔ آن روشن است: لاوڅه سکون روان را در صحرا حاصل کرد، سدارتا بودا سعادت را در جنگل آموخت، افلاطون عقلانیت را در کوه اولمپس ملاقات کرد، موسی وحیانت را در کوه طور مشاهده کرد، و محمد (ص) پیام وحدانیت را در غار حیرا شنید. خلا و خلوت چنین فضاهای متروک بدون روایت بودند که این نیکمردان را به دامان آیات طبیعت طلبیدند تا قوهٔ ادراک شان را به آگاهی های لایتناهی کم نظیر دعوت کنند. ولی این اندیشه های ناب دامان طبیعت در محیط شهری چنان با روایاتی ملبس شده اند که حتی طبیعی بودن آنها سؤال برانګیز به نظر می آیند.

محیط و فضای خلوت به ذات خود برای رسیدن هر انسان به مقام معلی کافی نیست. خرد در حیرت آغاز میشود، به شرط آنکه چشم بصیرت باز باشد. محمد (ص) و تیموچین هردو در صحرا از صحرا آموختند. یکی در بیابان آب دید و دیگری سراب، یکی خدا را در خود دید و دیگری خود را خدا. محمد (ص) در هیبت رعد آسایی إقرأ خود  را باخت، تیموچین در نعرهٔ خشم خود را ساخت. او در جستجوی روایات بود تا در سایهٔ باورهای آن مانند خاقان چین خان شود  و چنگیزخان. محمد (ص) قبل از خلوتگه حیرا در طفولیت در بیابانزار با پدید و پنهان پدیدهٔ  آیات ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ آشنا شده بود و در مفهوم لایتناهی آن از خود رفته بود.

محمد (ص) پسر آمنه و ابراهیم پسر حلیمه سعدیه دو طفل چوپان چهار سالهٔ بیش نبودند. محمد (ص) روایت را نمیشناخت، ولی آیات طبیعت از شش جهت با او در صحبت و مقاوله بودند. او میخواست بداند در کدام نقطهٔ انتهای افق زمین پهناور با دامن آسمان بی پهنا گره میخورد. اگر انتهای آنرا نقطه پایانی نیست، پس اول و آخر آن در کدام ظاهر و باطن پیچیده اند؟ شبانگاهان در زیر گنبد نیلگون چشم پویا و قوهٔ خیال محمد (ص) در بین ستاره گان راه شیری راه را گم میکرد. او در دامن شبرنگ آسمان با ستاره گان شوخ چشمِ آسمان بازی میکرد. گاه خیالش مانند اطفال بازیگوش آنقدر دور میرفت که زمان برگشت در زیر مژه های خواب آلود محمد (ص) پنهان میشد تا او را در خواب همراهی کند. 

در بیداری، سن محمد (ص) به عمق اندیشهٔ اش قد نمیداد. او پیوسته از خود میپرسید که از کجا تا کجا باید رفت تا این گنبد نیلگون کائینات را با خالق آن پیوند داد -  پدیدهٔ واجب الوجود که تصور محمد (ص) از فهم آن عاجز بود باید اقلاً در صفای ذهن محمد (ص) عرض «وجود» میکرد. خالق هر ذرهٔ هستی که خود در برگیرندهٔ آن ذره است - هم ظرف، هم مظروف و هم بزرگتر از هردو. 

آنجا بود که محمد (ص) در مقابل پذیرش روایات أَسَـٰطِيرُ ٱلْأَوَّلِينَ  معافیت پیدا کرد. روایت را رد کرد تا در فهم آیات طبیعت و قران مزاحمت نکنند - قرانی که در خم هر کوچه آن ٱلْـَٔايَـٰتِ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ  نوشته بود. قرانی که بشریت را به زبان نو، به عصر نو و به اندیشهٔ نو دعوت کرد:

قرانی که به مردم گفت نبوت ختم شد، رابطهٔ بنده با خدا مستقیم و بلا واسطه است،  دوران معجزه به پایان رسیده است، قومگرایی ادیان تمام شد، مذاهب و ادیان تمام جوامع بشری پروردگار یکتای عالمیان را در (توحید) زیر چتر نهضت اسلام پرستش کنند،  هرکس مسؤل اعمال و کردار خود است، فضیلت انسان در اعمال نیک او است، کرامت شخص  در نسب و نژاد (عرب یا عجم) نیست، بلکه در توان درک و آگاهی منحصر به فرد از خداوند(تقوا) است. خداوند در سطح ورای توان فهم انسان «لَيْسَ كَمِثْلِهِۦ شَىْءٌ» قرار دارد و غیر هر آنچیز است که انسانها از آن خدا ساخته اند.

تیموچین و محمد (ص)، هردو به نحوی به تسخیر جهان پرداختند. یکی خود را چنگیزخان خواند و ساحهٔ پهناوری از کرهٔ زمین را از مردم خالی یا نیمه خالی کرده، زیر فرمان خود آورد و بزرگترین امپراتوری تاریخ بشریت را به زور شمشیر از آنِ خود ساخت؛ ولی به قیمت ویرانی و بربادی که در تاریخ نظیرش دیده نشده. صرف بخارایان در تعریفش نوشتند: «آمدند، کندند، سوختند، کشتند، بردند و رفتند.» آنقدر کُشتند که اثرات آن بر سینه قرنها حک شد. 

محمد (ص) خیال تسخیر زمین را از سر مردم بیرون کرد تا خلاقیت خالق را دوباره به آنها بیاموزد، تا هرکس خود را در پهنای بی پهنای ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ  پیدا کند. حاصل اینکه بعد از چهارده قرن، یک چهارم عالم بشریت از پیام او الهام میگیرند.

صرفنظر از ابعاد اعتقادی، محمد (ص) از نگاهٔ وسعت نظر جهانبینی قرن ها پیش از وقت به دنیا آمده بود. او در فضای دورتر از تعزیرات و تحریمات جوامع معاصر میزیست. محمد (ص) جز طبیعت مربی نداشت، طبیعتی که میتوان از روی مشترکات آیات آسمانی و آیات طبیعت مذکور در قران، آنرا خدا دانست. او با ذهن پویا در بیابان پهناور گسترهٔ خالی افق بیکران که در آن آیت بود، ولی روایت نبود به هستی اندیشید. هستی را یافت - یا لااقل درک احساس آنرا در خود پرورش داده توانست.

خلاقیت محمد (ص) به فضای خانواده  منحصر نماند، عقلانیت  در اوخپه نشد، روایات دیگران در او ذهن نشین نشدند. او در فضای آزاد، دورتر از باورها و اعتقادات سنتی رشد کرد. معلم او آیات طبیعت آزاد، مدرسه او دامنهٔ صحرا، مشق و تمرین او  اندیشیدن در عالم هستی بود. او معنی سکون را از زمین و سکوت را از آسمان آموخت.

بین اطرافیان محمد (ص) کسانی بودند که افکار بدویت هنوز در اذهان شان جا داشت و در حق او ظلم روا میداشتند که نبوغ او را صرف در محدوده دیانت تعریف میکردند، نه در خداشناسی عالمشمول ورای کائینات پهناور. بدیهی است که او با رنگ و رسم زمانه تا حد امکان سازش میکرد، ولی صرف برای امرار حیات در محیط خشونت بار واحه های ریگستان شبهه جزیرهٔ عرب. در تفاوت با ظلمت بدویت وقت، نورانیت او نورانیتر درخشید. 

صرفنظر از ایجابات وقت و زمان، برازنده گی محمد (ص) در این است که عقبمانده ترین جامعه وقت را با روشنترین اندیشه ها و ارزشهای انسانی برای رسیدن به متعالیترین مقام تمدن جهانی آماده ساخت. او کوشید تا همدیگرستیزی دینگرایان قومگرا و قومگرایان دینگرا را با ایجاد  نهضت صلح و سلم زیر چتر اسلام جمع کند تا همهٔ بشریت بر محور یک نقطه طواف کنند. 

دیری نگذشت که جهانبینی نهضت اسلام عوض آنکه چتر دربرگیرندهٔ تمام باورمندیها شود، خود در رقابتهای دینگرایان اسیر ماند چون  پیروان آن از نهضت اسلام «دین» ساختند و آنرا در ردیف پائین رقابت با ادیان دیگر قرار دادند. از آن پس جهان محوری، جهانبینی و عالمشمولی عقلانی اسلام نقلانی شد و آیات آن یک بار دیگر درگرو روایات قرار گرفتند. سنت شکنی، عادت شکنی و رسم شکنی به سطح جامعه کار آسان نیست - حیف که نیست. همین عقبگرایی خلاقیت را کم تأثیر و منتفی میسازد و جامعه آموزه های نو را همواره در لفافه های اذهان کهنه اسیر نګه میدارد - تصویری از آزادی روح در زنجیر نفس.

اقتباس از مجلهٔ وزین لمر
اکتوبر ۲۰۲۵